Главная    Почта    Новости    Каталог    Одноклассники    Погода    Работа    Игры     Рефераты     Карты
  
по Казнету new!
по каталогу
в рефератах

Тараз - мұсылман өркениетінің Орталық Азиядағы орталығы



 Другие рефераты
Особенности гипертимной акцентуации характера Особенности интеллекта учеников специализированных классов (гуманитарного и математического) Особенности консультирования лиц, переживших горе Зікір

ТАРАЗ ─ МҰСЫЛМАН ӨРКЕНИЕТІНІҢ ОРТА АЗИЯДАҒЫ ОРТАЛЫҒЫ

 

Тараз қазіргі жыл санауымыздан бұрынғы 42-41 жылдары Талас өзенінің жағасында ғұндар шаньюы Чжи-Чжи талабымен салынған. Бұл туралы Қытай тарихшысы Бан-Чу жазған ежелгі қытай жылнамасы «Цянь Хань-Шу» («Үлкен хан әулиетінің тарихы») 1 кітабында атап көрсетілген. Талас өзені жағасында ғұндар осыдан 2046 жыл бұрын салып, қытайлар 2040 жыл бұрын өртеп, күлін көкке ұшырған қаланың дәл қазіргі Тараз, екендігіне қандай дәлелдер бар деген сұрақтар туады. Академик Ә.Марғұлан «1981 жылы «Білім және еңбек» журналының 12-ші нөмірінде жазған «шешілмеген мәселелер әлі аз емес» деген мақаласында Тараз қаласы деп көрсеткен болатын. Қазақ ғалымы С.Отыншиев та сол жылы сол журналдың 6 – санында Аттила туралы жазған мақаласында Қытайда әлі күнге дейін сақталған жібек картада Талас қаласының орны көрсетілгенін жазған еді. А.Н.Бернштам, Т.Н.Сенигова, Е.М.Агеева, М.С.Мершиев, Р.И.Ремпель сияқты археологтар 1938 - 1969 жылдар аралығында жүргізген қазба жұмыстары кезінде табылған деректер негізінде Тараз қаласының қазіргі жыл санауымыздың алғашқы ғасырында салынғандығын жазған болатын [2].

893 жылы араб халифатына қарасты Иран әмірі Исмаил Самани Талас қаласын жаулап алып, осындағы аралас дінді халықты түгелдей мұсылмандыққа көшіреді, шіркеуді мешітке айналдырады. Сол кезден бастап Талас қаласы парсы – тәжік тілінде - «л» ды «р» деп айтатын ерекшелік бойынша Таразға айналды. Ол кезде «гүлді» - «гүр», «пұлды» - «пур» деп айтатын болған. «пур», «көпір» дегенді білдіреді. Тараз қаласын парсылар жаулап алғаннан кейін 999 жылға дейін, яғни қарахандар билігі орнағанша Тараз қаласы түркі елінің Ұлы Жібек Жолы бойындағы бойы қалаларының бірі болды. Салмақ өлшеу құрамы таразы Тараз қаласында ойлап табылды [4].

 Тараз қаласын 1218 жылы Шыңғыс хан әскерлері жаулап алады. Қала қарсылықсыз берілген. 1456 жылы қазақ хандығы орнағаннан кейін Таразда Қасым ханның да болғандығы Дулат Мухаммед Қайдардың «Тарих-и-Рашиди» кітабында жазылған. 1593 жылы Таразды өзбектер қатты тонайды. 1723 жылы жоңғарлар мүлдем қиратады, тек Әулие-ата ескерткіші ғана сақталып, кейін Шамансур – Дәуітбек кесенесі салынған.

Ұлы Жібек жолы ғасырлар бойы біздің өлкемізде әлемдік тіршіліктің күретамырларына айналып, тек сауда-саттық ғана емес, мәдениет пен ілім-білімнің қайнар көзі болды. Тарихқа жүгінетін болсақ, оның төркіні сонау алғашқы өзара қатынастар мен зат алмасу байланыстары біздің дәуірімізге дейінгі ІІІ-ІІ мыңжылдықтарда басталғанын білеміз. Мұндай байланыстар Бадахшан тауындағы лазурит (көк лағыл) Яркенттегі нефрит (көк минерал) кені ашылуына орай жолға қойылды [3].

Бертін келе б.д.д. I мыңжылдықтың орта кезінен «Дала жолы» сөз жоқ қазақ елінің өлкесін таспадай тініп негізінен былғарылары мен терілері, аран кілемдері, металдан жасалған бұйымдар кең таралып жатты. Оған дала төсіндегі Жібек жолының бағалы заттарды тарату ісіне тікелей ат салысып, көмек еткен сақтар мен үйсіндердің обаларындағы табылған әшекей бұйымдар дәлел...

Қазақстан тарихы терең, мәдениеті бай мемлекет. Егемендікке қол жеткізгелі бері халқымыздың еңсесі көтеріліп, дініміз бен рухани мәдениетіміздің жарық салалары өркендеп келеді.

Қазақ тілінің мәртебесіде өз топырағында күн өткен сайын өсуде. Міне, көрегенді ел басқарушыларымыздың ыждағаттылығымен орта ғасырлардағы Қазақстанның руханият, білім, мәдениет және сауда орталықтарының бірі - болған санауи – Тараз шаһарының 2000 жылдық тойы өтті. Бұл тарихи оқиға еліміздегі Исламның таралу тарихының зерттеп келе, жатқан тарихын дін танушыларға айрықша әсер етті. Сол себепті ежелгі қазақ жеріндегі ислам мәдениетінің алтын бесігінің бірі, мүмкін бастысы болған Тараз туралы ойымызды білімгер - ұстаздан ұсынсам деймін.

Белгілі шығыстанушы Хоуорттың пікірінше Тараз X ғасырдың басындағы Әулие-Ата қаласының орнында болған. Академик В.В.Бартольд бұл пікірді қолдайды, ал Шаваннестің пікірінше Тараз қаласы Әулие-Атаның 5 фарсах түстігінде болған. Осы деректердің барлығы да Тараздың VІ-ХІІІ ғ.ғ. қаншалықты мәжбүр болғандығын көрсетеді.

751 жылы болған Талас соғысын ислам тарихының, оның ішінде түркі тарихтың - ең маңызды сәттерінің бірі деп айтуға болады. Қытайлар мен мұсылман арабтар арасында болған жалғыз соғыс осы. Бірақ соғыстың нәтижелері мен ұзақ мерзімді тәсілдері талқыланғанда, осы уақиғаның күллі адамзат үшін қаншалықты маңызды болғаны аңғарылады. Талас жеңісі арқылы Қытайдың Орта Азияға қарай кеңею саясаты мен әрекеті тоқтатылды. Орта Азиядағы мұсылман билігінің түпкілікті екені белгілейді.

Талас ғазауатынан кейін Орталық Азия халықтары мемлекет болып мұсылмандықты қабылдайды. Олар өздерін қытай шапқыншылығынан қарғаған мұсылмандарды жақсы көреді, елдер арасында махаббат, достық пайда болады.    Мұсылмандар мен басқа дін өкілдерінің арасында оң өзгерістер, жылы мұғамалар хасіл болады. Алайда, қытайлық авторлар, Талас ғазауатын Орта Азиядан күдер үзген соғыс деп бағалайды. Өйткені, олар жеңіп алғанда, Орта Азияның қытай бөлігіне қосылары анық еді. Мұның табиғи нәтижесі түрік- соғдылар жаппай буддашылықты қабылдауға мәжбүр болар еді. Демек, Талас ғалауаты тек саяси-әскери тағдырды емес, Орталық Азияның діни тағдырын да шешкен маңызды оқиға [6].

Қазақстан тарихы терең, мәдениеті бай мемлекет. Егемендікке қол жеткізгелі бері халқымыздың еңсесі көтеріліп, дініміз бен рухани мәдениетіміздің жарық салалары өркендеп келеді.

Қазақ тілінің мәртебесі де өз топырағында күн өткен сайын өсуде. Міне, көрегенді ел басқарушыларымыздың ыждағаттылығымен орта ғасырлардағы Қазақстанның руханият, білім, мәдениет және сауда орталықтарының бірі - болған санауи – Тараз шаһарының 2000 жылдық тойы өтті. Бұл тарихи оқиға еліміздегі Исламның таралу тарихының зерттеп келе, жатқан тарихын дін танушыларға айрықша әсер етті. Сол себепті ежелгі қазақ жеріндегі ислам мәдениетінің алтын бесігінің бірі, мүмкін бастысы болған Тараз туралы ойымызды білімгер - ұстаздан ұсынсам деймін.

Белгілі шығыстанушы Хоуорттың пікірінше Тараз X ғасырдың басындағы Әулие-Ата қаласының орнында болған. Академик В.В.Бартольд бұл пікірді қолдайды, ал Шаваннестің пікірінше Тараз қаласы Әулие-Атаның 5 фарсах түстігінде болған. Осы деректердің барлығы да Тараздың VІ-ХІІІ ғ.ғ. қаншалықты мәжбүр болғандығын көрсетеді.

Көптеген деректер бойынша Тараз алқабы әйгілі Ма-Уера-Наһір аймағына жатады. Ма-уера-нә-наһір жері жалпы өзеннің (Амудария) арғы жағындағы елдер болғандықтан, дәл қай елдерді қамтығанын нақты шекараларын кесіп айту мүмкін емес. Негізгі бұлақтарда аталған аумаққа жататын өлкелердің тізімі әр алуан берілген. Әбу Исхақал-Истахридің (250-934) тарифы болса былай: "Күншығыста хүлтал жерін қамтитұғын Памир мен Рашит өлкелері арқылы үнді елі мен" шекараласады да, күнбатыста оғыз уә - Хазлұж (қарлұқ өлкелерінен бастап, Тараз (Талас) тұсынан өтіп, Фараб, Бискет, Самарқанд, Мүхара және Хорезм бойымен Арал теңізіне жетеді, солтүстікте қарлұқ жерінен, яғни ферманың шалғай кеңістерінен бастап Таласқа қосылады, оңтүстікте Бадахшан мен солтүстікте Хорезм көлі (Арал теңізі) аралығында Жейхұнның тойын жағалайтын жер өлшемі [11].

Ислам дінінің аталмыш аймақта таралуы сонау алғашқы халифалар, яғни сахабалар мен табиғиндер (алғашқы) буын мұсылманды дәуірінде (634-751 ж.) болғаны белгілі. Әсіресе, Хорасан аймағының уәлит (әміршісі) болған Құтабба Мүсілі мұны Әл Баһилидің билігі тұсында (705-715) Бұхара, Самарқанд, шаш (Ташкент), Нефижаб (Исимжаб, Сабрай, Асау) өлкелері мұсылман билігіне қосылды. Кейбір деректер Құтайбаның қашғарға дейін жорыққа аттанғаны туралы хабарлайды.

775 – 875 жылдары қарлұқ қағандығы хақ дін исламды қабылдап, ел арасында мұсылманшылық сенім кең тарайды қалаларда мешіттер салынып, медреселер ашылды. Мысалы, аталмыш дәуірге жататын Ақыртас керуен сарайын (VIII ғ.) айтуға болады. Тараз қаласынан 40 шақырым қашықтықта орналасқан ғимарат 751 жылы болған Талас ғазауатының кейін қарлұқтардың басым көпшілігі мен басмыл, шығыл тайпалары исламиятты қабылдаған тұста салынған. Археологтардың болжауынша осы керуен-сарайды алғашқы мұсылман түркілер салған, көне дәуір тарихшылары Ибу Хұрдадбих (820-886) кең Ибң Құдамның еңбектерінде "Қасрибас" деп аталған ғимарат осы болуы мүмкін. Сөйтіп, осы өңірде алғаш рет оқу білім ордалар бой көтерді [9].

Қарлұқ мемлекеті 766-940 жылдары өмір сүріп, X ғасырдың бірінші ширегінен бастап йағма, уэ, шығыл тайпаларының жиі - деп кеткен одақтық шабуылдарынан күш-қуаты әлсірейді. 940 жылы Баласағұн қаласы одақтық күштердің қолына түсіп, қарлұқ қағандығы құлайды да билік Қарахан әулетін өтеді. Қарлұқтардың басым көпшілігі көшпелі болғанымен отырықшылары да бар-тұғын. Тараз қаласы қарлұқ дәуіріндегі ислам мәдениетінің ең көрнекті орталығы болды. Табылған заттарда адам және хайуан сұлбаларының азайып, гүл-шешектердің көбеюі мұсылмандықтың бұл өңірде ең көрікті орталығы болды. Табылған заттарда адам және хайуан сұлбаларының азайып, гүл-шешектердің көбеюі мұсылмандықтың бұл өңірде кең тарағандығының белгісі. Түрік және қарлұқ дәуірінде Шу алқабының маңызь орта түскені белгілі. Шу өңірінің белгілі қалалары Асһара, Құлан және Мирки (Мерке) болатұғын. Осы аймақтың байырғы тұрғындары соғды тілінде сөйлейтұғын соғдақ халқы еді. Соғдылықтардың түріктер мен түргештерге ықпалы әр уақытта күшті болған [10].

Тараз өлкесінің гүлденуі саманилер (819-1005) және Қарахан (942-1211) әулеттерінің билігі тұсында да жалғасады. Қарахандар әуелінде қарлұқ тайпалар одағының құрамында болатын. Олар IV ғасырда күш нығайтып ықпалды одақ құрады. Қарахан мемлекетінің негізін қалаған ислам дінін қабылдаған көрген елбасы Сатұқ Боғыра хан (915-955) болды. Аб

12
скачать работу


 Другие рефераты
Организационно-правовые формы организаций и особенности их управления
Личные права и свободы гражданина по Конституции РФ
САЯСИ ҚУҒЫН-СҮРГІН
Законность, правопорядок и дисциплина


 

Отправка СМС бесплатно

На правах рекламы


ZERO.kz
 
Модератор сайта RESURS.KZ